Ból w chorobie nowotworowej

Ból jest jednym z najczęściej występujących objawów w przypadku zaawansowanej choroby nowotworowej. W początkowym okresie ból występuje u 15-30% chorych, a w fazie terminalnej - aż u 70% chorych. Przewlekły ból jest objawem utrudniającym normalne funkcjonowanie i pogarszającym komfort życia chorego. Dlatego tak ważna jest znajomość zasad leczenia przeciwbólowego. Okazuje się, że prawidłowo stosowane leczenie przeciwbólowe może uwolnić od bólu do 90% chorych, tymczasem szacuje się, że prawie połowa z nich nie otrzymuje aktualnie leczenia zgodnie ze standardami.

Przyczyny bólu nowotworowego

Aby leczenie przyniosło skutek, należy najpierw ustalić potencjalną przyczynę bólu nowotworowego. Ból może być związany z:

  • naciekaniem tkanek, splotów nerwowych przez nowotwór pierwotny lub przerzuty,
  • powikłaniami po leczeniu nowotworu (np. po operacji odjęcia piersi, po torakotomii, ból wynikający z uszkodzenia włókien nerwowych przez leki stosowane w chemioterapii lub zwłóknienia tkanek po napromienianiu),
  • zmianami towarzyszącymi chorobie nowotworowej - np. zakażeniom, wyniszczeniu, unieruchomieniu chorego w łóżku, odleżynom, zaparciom itp.,
  • chorobami towarzyszącymi, czyli niewynikającymi z choroby nowotworowej, przykładowo są to bóle głowy, bóle kręgosłupa spowodowane zmianami zwyrodnieniowymi.

Ból może powstawać także w przebiegu różnych mechanizmów. Wyróżniamy bóle receptorowe, wynikające z aktywacji nieuszkodzonego układu czucia bólu oraz niereceptorowe - tzw. neuropatyczne, wynikające z uszkodzenia struktur nerwowych.

Ból receptorowy

W przypadku bólu receptorowego dochodzi do podrażnienia receptorów bólowych, które obecne są w różnych tkankach, najczęściej w przebiegu stanu zapalnego. Guz nowotworowy i jego otoczenie wydziela rozmaite substancje chemiczne, które odpowiedzialne są za wywoływanie stanu zapalnego. Bóle receptorowe zazwyczaj opisywane są przez chorych jako gniotące, uciskowe, które lokalizują się w miejscu, w którym faktycznie dochodzi do podrażnienia receptorów bólowych - np. w wyniku ucisku guza nowotworowego.

W leczeniu bólu receptorowego stosuje się typowe leki przeciwbólowe, z grupy niesterydowych leków przeciwzapalnych, które hamują produkcję mediatorów stanu zapalnego. Do tej grupy należą takie leki, jak np.: paracetamol, ibuprofen, ketoprofen, naproksen. W leczeniu silnych bólów zastosowanie mają opioidy.

Do bólów receptorowych zalicza się także bóle kostne oraz trzewne. Bóle kostne spowodowane są zazwyczaj przerzutami nowotworowymi (np. raka piersi, płuca, nerki lub prostaty). Bóle kostne zazwyczaj charakteryzują się uciskową lub samoistną bolesnością kości lub kręgosłupa, nasileniem w czasie ruchu oraz występowaniem w godzinach nocnych. Najlepszym sposobem walki z bólem kostnym jest radioterapia. Należy jednak pamiętać, że spodziewany efekt przeciwbólowy pojawia się zazwyczaj dopiero po kilku dniach, a nawet tygodniach po rozpoczęciu leczenia, dlatego też nie można zostawić chorego bez stosowania leczenia farmakologicznego. W leczeniu przerzutów nowotworowych wykorzystuje się także leki z grupy bisfosfonianów - są to leki hamujące aktywność komórek kościogubnych, tzw. osteoklastów. Zapobiegają one procesowi rozpuszczania kości przez zmiany przerzutowe.

Bóle trzewne to bóle wynikające z podrażnienia receptorów umiejscowionych w jamie brzusznej, klatce piersiowej (np. w przewodzie pokarmowym, pęcherzu moczowym, sercu itp.). Ból może występować nie tylko w miejscu drażnienia receptorów, ale także przenosić się w inne miejsce (np. okolice łopatki, pleców w przypadku raka trzustki).

Ból neuropatyczny

Bóle neuropatyczne, czyli niereceptorowe powstają w wyniku uszkodzenia nerwów lub innych struktur układu nerwowego (np. rdzenia kręgowego). Uszkodzenie może być spowodowane bezpośrednio przez nowotwór albo być efektem leczenia onkologicznego (np. uszkodzenie lekami stosowanymi w chemioterapii, naświetlaniem lub po leczeniu chirurgicznym).

Dolegliwości bólowe mogą mieć charakter tępy lub rwący, palący, kłujący. Może dojść także do nadmiernego uwrażliwienia skóry na czucie bólu lub niedoczulicy. W terapii tego rodzaju bólu, typowe leki przeciwbólowe (jak stosowane w bólu receptorowym) mogą nie wystarczać. Czasami konieczne bywa zastosowanie leków przeciwpadaczkowych lub przeciwdepresyjnych.

Drabina analgetyczna

Istnieją ściśle określone standardy stosowania leków przeciwbólowych i uzupełniających. Leki podzielono na trzy grupy:

1 - leki przeciwbólowe proste (paracetamol, niesterydowe leki przeciwzapalne),
2 - słabe leki opioidowe,
3 - silne leki opioidowe.

Każda grupa stanowi kolejny etap w leczeniu przeciwbólowym. Leczenie zaczyna się od pierwszej grupy i w razie konieczności dołącza się leki z kolejnych grup, jeśli leczenie przestaje być skuteczne. W przypadku pojawienia się tzw. bólów przebijających (napadowe bóle nakładające się na dotychczas leczone stałe dolegliwości bólowe), konieczne jest stosowanie dodatkowych dawek leków.

Leki wspomagające to jak już wcześniej wspomniano: leki przeciwdepresyjne, leki przeciwdrgawkowe, środki znieczulenia miejscowego.

Podsumowując, leczenie bólu nowotworowego jest procesem ciągłym, dynamicznym, wymagającym stałej współpracy z lekarzem. Najważniejsze to wykorzystanie wszelkich możliwych środków, aby wyeliminować lub złagodzić odczuwanie bólu.

Lek. Agnieszka Barchnicka

Bibliografia:

  • Leppert W: Postępy w leczeniu farmakologicznym bólu nowotworowego analgetykami opioidowymi. Współczesna Onkologia 2/2009.
  • Lewandowski T: Ból w chorobach nowotworowych. Borgis - Nowa Medycyna 1/2005.

Znajdź najlepszego lekarza

Dodatkowe informacje